Arianizm w Polsce. Przedstawiciele: Faust Socyn, Marcin Czechowic, Sebastian Petrycy

by

Arianizm to doktryna teologiczna, która odrzucała dogmat Trójcy Świętej, uznając pochodzenie Jezusa od Boga Ojca na zasadzie zrodzenia. Wpisywała się w nurt antytrynitaryzmu i została uznana przez Kościół Katolicki za herezję. Oprócz nowej interpretacji dogmatów Trójcy Św., arianie postulowali nowy sposób patrzenia na społeczeństwo.

Twórcą arianizmu był Ariusz. W Polsce, arian określano jako Bracia polscy. W tym artykule, opisani zostaną główni przedstawiciele tej filozofii.

Grzegorz Paweł z Brzezin

Grzegorz Paweł z Brzezin żył w latach 1525-1591. Propagował trydeizm, uznając że najwyżej w hierarchii jest Bóg Ojciec i postulując obniżenie rangi Chrystusa oraz Kościoła. Jezusa uznawał za człowieka, który dopiero po został podniesiony do rangi Boga. Inne tezy Grzegorza Pawła:

  • dusza ludzka jest ożywiana podczas Sądu
  • na świecie nieusuwalne zło – postawa separacji
  • etycznie program bardzo dogmatyczny – do Kazania na Górze, na morzu zła tworzyć wyspy dobra
  • społeczeństwo jest dobrowolną wspólnotą, demokratyczną, umoralnioną;
  • przeciwstawienie Stary Testament – Nowy Testament

Szymon Budny

Szymon Budny
Szymon Budny

Szymon Budny żył w latach 1530-1593. Był działaczem obozu antytrynitarskiego na Litwie. Dokonał przekładu Nowego Testamentu w nowym duchu:

  • Szymon Budny odmawia Chrystusowi boskiej natury
  • bronił praw szlachty ariańskiej do urzędów, majątków i poddanych
  • chciał karać za występki i czynnie odpierać napaść
  • propagował lojalność wobec władzy (O urzędzie miecza używającym)

Marcin Czechowic

Marcin Czechowic żył w latach 1532-1613. Uznawał, że Chrystus jest ideałem, który należy naśladować wypierając się siebie. Wyznawał radykalną etykę, którą cechował:

  • ascetyzm
  • posłuszeństwo
  • perfekcjonizm
  • heroizm
  • spokój

Filozofia Marcina Czechowica to również pesymizm. Uznawał, że w świecie jest nieusuwalne zło, które winniśmy dzielnie znosić i eliminować jedynie wewnętrzne.

Propagował zakaz pełnienia pewnych urzędów (np. używających miecza) i głosił konieczność reform w sferze politycznej:

  • zniesienie poddaństwa chłopów
  • wyrzeczenia się majątków
  • równość stanów
  • zakaz prowadzenia wojen

Marcin Czechowic nie uznawał dogmatu Świętej Trójcy, podwójnej natury Chrystusa i chrztu dzieci.

Główne dzieło: Rozmowy Chrystyjańskie – polemiki arianistów z katolikami i innymi sektami religijnymi.

Faust Socyn

Faust Socyn żył w latach 1539-1604, w Polsce przebywał od 1579. Podejmował polemikę z teologią katolicką. Uznawał, że posłannictwo Jezusa to odnowić człowieka i przybył po to, aby być dla nas wzorem. Główne dzieło to O Jezusie Chrystusie Zbawicielu.

Faust Socyn
Faust Socyn

Faust Socyn uznawał, że etyka jest niezbędnym warunkiem zbawienia, a prawa doktrynalne są mniej ważne. Główne tezy:

  • skłonności do dobra/zła nie są wrodzone, lecz są rzeczą nawyku
  • występował za wolnością i tolerancją religijną
  • prawo moralne jest najważniejsze
  • dosłowna interpretacja nauk Jezusa – sens w pracy i szacunku wobec innych

Filozofię Socyna cechował optymizm antropologiczny. Twierdził, że jesteśmy wolni i możemy odróżnić zło od dobra. Łaska to zaledwie pomoc i pewne uniezależnienie od Boga, ale główna odpowiedzialność spoczywa na człowieku.

Warunkiem odrodzenia człowieka miało być przestrzeganie praw i życie godne. Wola ma pobudzać do moralnej egzystencji, a rozum wskazywać, co złe. W człowieku toczy się ciągła walka dobra ze złem. Socyn chciał pobudzać zasoby perfekcjonistyczne oraz cnoty kardynalne:

  • cierpliwość
  • umiarkowanie
  • miłość bliźniego,

Sprzeciwiał się karze śmierci –uznawał, że nie należy się mścić i lepiej leczyć. Podobnie występował przeciwko wojnie. Cechowała go wiara w postęp moralny jednostek i społeczeństw.

Myśl Socynjańską podchwycili:

  1. Samuel Przypkowski
  2. Jan Crel
  3. Andrzej Wiszowaty (1608-1678, wnuk Socyna; O religii zgodnej z rozumem, czyli traktat o posługiwaniu się sądem rozumu także w sprawach teologicznych i religijnych; podkreśla znaczenie pracy; etyka wzorców osobowych – Chrystus, ale też Sokrates, Heraklit, Platon).

Sebastian Petrycy z Pilzna

Sebastian Petrycy z Pilzna żył w latach 1554-1620. Wiek XVII był w Polsce nieszczególnie przyjazny dla przedstawicieli antytrynitaryzmu. W 1658 nastąpiło wygnanie arian. W filozofii królowała scholastyka, następowało zaniżenie poziomu i myślenie schematyczne, a także opór wobec tego, co działo się w Europie. Z tym wszystkim mierzył się Sebastian Petrycy z Pilzna.

Pisywał „przestrogi” i „przydatki” na marginesie dzieł z filozofii praktycznej Arystotelesa – analizy ustroju ówczesnej Polski. Sebastian Petrycy był zwolennikiem empiryzmu. Podkreślał rolę zmysłów i indukcji, ale ważna z jego perspektywy była również dedukcja.

Optował za silną władzą centralną. Przedstawiał krytykę samowoli szlacheckiej, uznając, że prawdziwa wolność wyraża się w poszanowaniu prawa.

Dodaj komentarz